Prof. Dr. Zeynep Ahunbay – Kültür Mirasının Korunması ve Belediyeler

İstanbul Teknik Üniversitesi, Türkiye

Cumhuriyet döneminde kentle ilgili tarihi surların, su yapılarının (sukemeri, çeşmeler), açık alanların, mezarlıkların korunması yerel yönetimlere verilmiştir. Ayrıca belediyeler kentin planlı gelişmesinden sorumludur. İmar çalışmaları öncesinde belediyeler Kültür Bakanlığından tescilli eser listelerini alarak mevcut durum haritalarına işlemişler; planlarını tescilli eserleri gözeterek yapmaya çalışmışlardır. Ancak koruma yasamızda “sit” kavramı olmadığı için, 1973 yılına kadar kentsel koruma istenilen düzeyde yapılamamıştır. 1710 sayılı yasanın kabulüyle tarihi kentlerin, kırsal sitlerin doku bütünlüğüyle yaşatılması yasal zemin bulmuştur. “Koruma imar planları” hazırlamak yükümlülüğünde olan tarihi kent yönetimleri üniversitelerden, uzman plancılardan destek almışlardır. Edirne, Gaziantep, Safranbolu, Tarsus, Cumalıkızık gibi birçok tarihi yerleşmenin koruma imar planlarının hazırlanması aşamasında kent dokuları ayrıntılı olarak incelenmiş, daha önce korumaya değer bulunmamış olan kültür varlıkları saptanmış; tescillenerek yasal koruma kapsamına alınmıştır. Koruma planlamasının ardından, konuya ilgi duyan Belediyeler kent dokularının korunması için projeler yaparak, tarihi alanlardaki yaşam kalitesinin yükseltilmesi için çaba göstermişlerdir. Ülkemizde saptama ve tescil işlemlerinde Avrupa Konseyi fişleri kullanılmaktadır. Kent yönetimlerinin hazırlanan fişleri yayınlamaları, kent kimliğinin ve belleğinin oluşması açısından çok önemlidir. Bu belgeler kentle ilgili araştırma yapanlara değerli veriler sağlamaktadır. Günümüzde gelişen olanaklarla, envanterlerin kitap şeklinde yayınlanmaları yanında, ilgili kurumun web-sitesinden ulaşılması da sağlanmaktadır. Hazırlanan envanter fişlerinin belirli aralıklarla gözden geçirilmesi önemlidir. İstanbul Karasurları için 1987 de yapılan envanter çalışması, 2010 yılında Avrupa Kültür Başkenti kapsamında yürütülen bir projeyle yeniden ele alınmıştır. 2016 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Tarihi Yarımada, Eyüp ve Üsküdar ile ilgili envanter fişlerini gözden geçirmeye karar vermiştir. Envanter çalışmaları için uzman kadrolara gereksinim vardır. Koruma eğitimi almış bir ekibin alanda çalışması, arşivleri, tarihi kaynakları araştırması, değişen, yok olan eserleri saptaması gerekmektedir. 2016’da İBB tarafından başlatılan proje için disiplinlerarası (tarihçi, sanat tarihçi, mimar, kent plancısı, peyzaj mimarı) bir ekip kurulmuş; ekibe koruma ilkeleri, çalışacakları alan, başvuru kaynakları ve çalışma yöntemi hakkında eğitim verilmiştir. Tarihi kentlerin, kırsal yerleşmelerin korunması için yerel yönetimlerden teknik ve maddi destek beklenmektedir. Bursa Yıldırım Belediyesi sorumluluk alanında olan Cumalıkızık köyü için koruma imar planı hazırlatmış; daha sonra köydeki cami, hamam ve tescilli evleri korumak için rölöve ve restorasyon projeleri hazırlatmıştır. Restorasyon projelerinin Kurulca onaylanmasından sonra restorasyon uygulamalarına girişilmiştir. Tümü kamu kaynaklarıyla gerçekleşen bu çalışmalar, yerel yönetimlerin korumaya olumlu katkıları açısından güzel bir örnek oluşturmaktadır.

Özgeçmiş

1970 yılında İTÜ Mimarlık Fakültesi’nden mezun oldu. “Osmanlı Mimarlığında Sultan Ahmet Külliyesi ve Sonrası” konulu doktora çalışmasını Prof. Doğan Kuban yönetiminde 1975’te tamamladı. 1977/78 yıllarında İngiltere’nin York Üniersitesinde koruma konusunda yüksek lisans çalışması yaptı. 1980’de tamamladığı doçentlik çalışması “İstanbul Medreseleri- Koruma ve Yeniden Kullanım Açısından Bir Değerlendirme” konusundadır. 1988‘de “ Mimar Sinan’ın Eğitim Yapıları” konulu çalışmasıyla profesörlüğe yükseltildi. 2013’te emekli oluncaya kadar İTÜ Restorasyon Anabilim Dalında koruma konusunda dersler verdi. Side’de Apollo Tapınağı (1977-1991), İstanbul’da Karasurları (1991-1994), Ayasofya (1994-2000), Zeyrek Camii (2001-2004), Siyavuş Paşa (2010-2014) ve Gevher Sultan (2014-2016) medreseleri, Mardin’de Cinenci Evi (2010-2012) restorasyon projesi ve uygulamalarında çalıştı. 1997-2001 yılları arasında Mostar’da, 2001 yılından sonra Kosova’da savaşta harap olan kültür mirasının restorasyonuna katkı verdi. 2010 yılında İstanbul’un kültür mirası envanteri konusunda proje yürüttü. 1999-2005 yılları arasında ICOMOS Türkiye başkanlığı yaptı. Yayınları arasında Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon (1995), Cultural Heritage of Turkey (2009), İstanbul’da Kentsel Mimari (2011) , Istanbul, A World Heritage Site (2012) ve Selimiye Mosque (2012) adlı eserler sayılabilir.